خشكسالي هنوز تمام نشده‌است

از ابتداي سال زراعي جاري، تاکنون 17 استان کشور داراي ميانگين بارش بيش از مقدار نرمال بوده‌اند و اين مسئله باعث شادي کشاورزان ايراني شده است، به طوري که حتي دوهفته قبل در مساجد کشور نماز شکر برپا شد.

اما آيا واقعا دوره خشکسالي كه چند سالي سايه سنگينش را بر سرمان حس مي‌كرديم، واقعا در کشور ما به پايان رسيده است؟

«طي 10- 15 سال گذشته هرچند در برخي مناطق کشور از جمله شمال غربي ايران بارش نسبتا خوبي داشتيم، اما در بخش‌هاي جنوب و جنوب شرقي کشور با خشکسالي مطلق مواجه بوديم به طوري که در منطقه نهبندان (جنوب خراسان جنوبي) 3سال متوالي اصلا بارشي انجام نشده بود.»

اين توضيحات مهندس اصغري کارشناس هواشناسي است. او ادامه مي‌دهد: «اما در سال زراعي جاري (مهر 85 تا مهر86) اوضاع به گونه‌اي ديگر بوده است: استان‌هاي سمنان، لرستان، اصفهان، گيلان، همدان، آذربايجان شرقي، تهران، خراسان شمالي، گلستان، قزوين، آذربايجان غربي، خراسان رضوي، مازندران، مرکزي، قم، سيستان و بلوچستان و اردبيل بارشي بيش از حد نرمال داشته‌اند.»

در ميان اين استان‌هاي پربارش نکته جالب توجه قرار گرفتن نام سيستان پيش از اردبيل است.

اصغري در اين زمينه مي‌گويد: «امسال براي سيستان يک سال رويايي است. در حالي‌که ميانگين 50 ساله بارش اين استان از اول مهر هرسال تا 11 ارديبهشت سال بعد 28/99 ميليمتر و ميزان بارش سال قبل در همين بازه زماني فقط 69/29 بوده است، از اول مهر 85 تا 11 ارديبهشت امسال سيستان بارشي معادل 55/102 ميليمتر داشته است.»

افزايش 24 درصدي نسبت به سال قبل محاسبات کارشناسان سازمان هواشناسي کشور بيانگر آن است که ميانگين 50 ساله بارش کشور از اول مهر هرسال تا 11 ارديبهشت سال بعد 28/229 ميليمتر بوده است که اين رقم در سال جاري به 28/229 ميليمتر رسيده است.

اين يعني بارش‌هاي امسال نسبت به ميزان طبيعي بارش در کشور ما رقم چشمگيري نيست، هرچند اين ميزان نسبت به سال قبل افزايشي معادل 24درصد نشان مي‌دهد.

اصغري در اين زمينه مي‌گويد: «ميزان بارش در مدت مشابه سال قبل 45/184ميليمتر بود که البته پارسال هم به نسبت سال‌هاي 81 و 82 وضعيت بارش مناسب بود.»

به گفته اين کارشناس هواشناسي، امسال استان‌هاي فارس، کردستان، کهگيلويه و بويراحمد، خراسان جنوبي، يزد و چهارمحال و بختياري از نظر بارش در حد طبيعي هستند و ميزان بارش در استان‌هاي ايلام، کرمان، کرمانشاه، خوزستان، بوشهر و هرمزگان هم کمتر از حد طبيعي است هرچند در تمام اين استان‌ها ميزان بارش نسبت به سال قبل افزايش نشان مي‌دهد.

براساس پيش‌بيني‌هاي سازمان هواشناسي کشور در دو سه ماه آينده ميانگين بارش در اغلب مناطق کشور در حالت عادي خواهد بود و البته در نيمه جنوبي اين ميزان از حد نرمال فراتر خواهد بود.

هرچند اصغري در اين زمينه مي‌گويد: «به هرحال پيش‌بيني‌هاي طولاني مدت هواشناسي همواره احتمال خطا دارند کما اينکه کارشناسان اکثر دانشگاه‌هاي خارجي براي نيمه جنوبي ايران امسال را هم سالي خشک پيش‌بيني کرده بودند.»

نوسانات اقليمي‌طبيعي است

«امسال در مجموع کشور ما ترسالي داشته است، اما اين به منزله تغيير اقليم منطقه نيست و اگر شرايط ايران در 30 سال گذشته را مورد بررسي قرار دهيم مشخص است که در سال‌هاي مختلف ما با اين نوسانات در ميزان بارش روبه‌رو بوده‌ايم.»

دکتر عزيزي معاون پژوهشي دانشکده جغرافياي دانشگاه تهران، با بيان اين مطلب ادامه مي‌دهد: «ما هنگامي‌مي‌توانيم افزايش بارش در يک سال را به تغييرات اقليمي ‌پايدار نسبت دهيم و آن را شروع يک دوره ترسالي مداوم بخوانيم که اين بارش‌ها در سال‌هاي بعد تداوم داشته باشند و شيب بارش در يک بازه زماني مثلا 10 ساله مثبت باشد، اما وقتي ما اقليم را نتيجه طولاني مدت شرايط جوي در يک منطقه تعريف مي‌کنيم بايد توجه داشته باشيم که شرايط جوي بسيار تغييرپذير است و اين تغييرات بايد در زماني حداقل 30 ساله مورد تجزيه و تحليل قرار گيرد تا شرايط اقليمي ‌يک منطقه به دست آيد. در اين صورت ما با تغيير شرايط بارش در يک سال نمي‌توانيم به اين نتيجه برسيم که در سال‌هاي آتي نيز اين شرايط ادامه خواهد داشت.»

دکتر عزيزي در مورد امکان پيش‌بيني شرايط اقليمي‌ مي‌گويد: ‌«بعضي کشورها روي اين موضوع کار کرده‌اند و شرايط 3 تا 6 ماه آينده را پيش‌بيني مي‌کنند. اين تکنيک احتياج به امکانات فراوان از قبيل نرم‌افزارهاي پيشرفته، تعداد زيادي رايانه با قدرت پردازش بالا، اطلاعات آنلاين مختلفي چون دماي سطح اقيانوس‌ها، خشکي‌ها و ... دارد که با اين اوصاف هرچند در سطح دانشگاهي فعاليت‌هاي خوبي در اين زمينه انجام داده‌ايم، اما با وجود کمبود امکاناتي از اين دست، در حال حاضر اين امکان براي ما وجود ندارد.»

هرچند اين دکتراي اقليم‌شناسي بارش امسال در کشور را پديده‌اي عادي ارزيابي مي‌کند، اما توزيع بارش را عامل متمايز کننده بارش‌هاي امسال از سال‌هاي پربارش گذشته مي‌شمارد: «گاهي ما سال پر بارش داريم اما مثلا بخش اعظم بارش در پاييز است و بهار خشکي در پي آن مي‌آيد. اما مسئله‌اي که امسال موجب شادي و شکر کشاورزان شده است توزيع زماني عالي بارش بود. سهم بارش در هر سه فصل پاييز و زمستان و بهار خوب بوده و در ضمن در هر دو نيمه شمالي و جنوبي کشور هم بارش خوبي داشته‌ايم.»

اما آيا بارش‌هاي خوب امسال از نظر ذخاير آبي جبران سال‌هاي خشک گذشته را در پي دارد؟ متاسفانه پاسخ دکتر عزيزي به اين سوال منفي است: «از ديدگاه هيدرولوژيست‌ها خشكسالي زماني اتفاق مي‌افتد كه سطح تراز ذخاير آبهاي سطحي و زيرزميني از حد معمول خود پايين‌تر باشد و متاسفانه از 40سال پيش تا کنون هيدروگراف آب‌هاي زيرزميني ما همواره منفي است و من به جبران اين پديده با چند سال پربارش خوشبين نيستم به خصوص که اين مسئله بيش از آنکه تابع ميزان بارش باشد، تحت تاثير عامل انساني است.»

وي در توضيح اين مطلب مي‌گويد: «ما هيچ پيش‌بيني از ميزان بارش در هر سال نداريم و مديريت صحيحي هم اعمال نمي‌کنيم و هيچ گاه با توجه به ميزان بارش و ذخاير آب زيرزميني ميزان سطح زير کشت کشاورزي را تعيين نمي‌کنيم. نتيجه اين مي‌شود که کشاورزان ما همواره سطح ثابتي را زير کشت مي‌برند و اگر سال کم‌آبي باشد نهايتا عمق چاه‌هاي آبشان را بيشتر مي‌کنند و به اين ترتيب سطح آب‌هاي زيرزميني مرتب کاهش مي‌يابد به گونه‌اي که در دشت قزوين در طول سال‌هاي 79 تا 81 سطح آب زيرزميني 6 متر پايين رفته است.»

اين استاد دانشگاه کنترل برداشت آب، اصلاح سيستم‌هاي آبياري و استفاده از تکنولوژي‌هاي مدرن‌تر را راهي براي کنترل خشکسالي هيدرولوژيکي ارزيابي مي‌کند و از مسئولان مي‌خواهد تا ابزار و امکانات مناسب را در اختيار پژوهشگران و دانشگاه‌ها قرار دهند تا در مورد پيش‌بيني بارش و شرايط اقليمي‌ که از نظر منابع آب و همچنين کشاورزي اهميت بسزايي دارند، مطالعات بيشتري صورت گيرد.

 
مطالب مرتبط
آب، گزينه بي جايگزين مصرف آب تهران 12 درصد افزايش يافت
 
  
نویسنده : sama .. ; ساعت ٤:٢٥ ‎ب.ظ روز چهارشنبه ۱٩ اردیبهشت ،۱۳۸٦